తెలంగాణ రాష్ట్రంలో పెద్దలమాస అని పిలుస్తారు, ఇది అసలైన తెలుగు పదం. దీనినే సంస్కృతంలో పితృ అమావాస్య లేదా మహాలయ అమావాస్య అంటారు. ఈ పెద్దలమాసను "పెత్తరమాస/పెత్రమాస" అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. తెలంగాణ బతుకమ్మ పండగ మాదిరి ఈ పండగ కూడా తెలంగాణలో ఒక ప్రత్యేకతను చాటుకున్నది. తెలంగాణలో ఇది ప్రముఖ పండగ, అతి ప్రాచీణ పండగ.
భాద్రపదమాసం బహుళ పాడ్యమి నుండి భాద్రపద అమావాస్య వరకు పితృపక్షాలుగా వ్యవహరిస్తారు. ఈ 15 రోజుల్లో తమకు వీలైన రోజున సాహిత్యాలు దానం చేస్తూ, భోజనాలు పెడుతూ చనిపోయిన తమ కుటుంబీకుల ఆత్మలకు శాంతిని చేకూరుస్తారు. ఎక్కడెక్కడ జీవనం సాగిస్తున్న కుటుంబీకులంతా ఒక దగ్గర చేరి ఉమ్మడిగానే దీన్ని నిర్వహిస్తారు. ఈ పితృపక్షాల సమయంలో తెలంగాణలో ఎలాంటి శుభ కార్యాలు జరుపబడవు.
15 రోజుల్లో చివరి రోజైన అమాస నాడు అందరూ ఒక పండగలా జరుపుకుంటారు అనగా అంతకుముందు పక్షం రోజుల్లో జరుపుకున్నవారు కూడా ఈ రోజు ప్రత్యేకంగా జరుపుకుంటారు, ఈ అమావాస్యను పెత్తరమాస అని వ్యవహిరిస్తారు. పెత్తరమాస రోజు చనిపోయిన తమ కుటుంబ పెద్దలను పూజించి (ఇంట్లో ఫోటోలు వంటివి పెట్టి కొందరు పూజిస్తే, కొందరు సమాధుల దగ్గర వెళ్లి పూజిస్తారు) రకరకాల పిండివంటలు చేసి నైవేద్యాలు పెట్టి వారి ఆత్మలను తృప్తి పరుస్తారు. అంతేగాకుండా పెత్తరమాస రోజున వారి వారి ఆచారాన్ని బట్టి జంగములకు, బ్రాహ్మణులకు, అయ్యవార్లకు సాహిత్యం ఇస్తారు. మామూలుగా వారు అందరి ఇళ్ళలో భోజనం చేయరు కాబట్టి వారు వండుకుని తినే విధంగా తమ పితృదేవతల పేరుమీద సాహిత్యం దానం చేసి దక్షిణలు సమర్పించుకుంటారు. సాహిత్యం అంటే వండుకోవడానికి కావలసిన పదార్థాలు - బియ్యము, రకరకాల పప్పుదినుసులు, చింతపండు, చేమకూర (ఇది ఈ పండగనాడు ప్రత్యేకంగా వాడతారు), గుమ్మడి కాయ, ఉప్పు, నువ్వులు, పిండి, ఉల్లిగడ్డలు, ఆకు కూరలు, కాయగూరలు మొదలగునవి.
ఈ పండగనాడు ప్రత్యేకంగా ప్రతి తెలంగాణ ఇంట్లో చేసేవి చిల్లు గారెలు. ఇవి కొన్ని రోజులవరకు పాడవవు కాబట్టి ఎక్కువ మొత్తంలో చేయటం. ఈ పండగ నుండి 9 రోజులపాటు జరిపే సద్దుల బతుకమ్మకు ఈ గారెలు ప్రధానంగా ఉండేవి. రోజూ చేసే సద్దులతో బాటు ఈ గారెలు కట్టుకు పోయి బతుకమ్మలు ఆడి భోజనాలు చేసి రావటం చేసేవారు అమ్మాయిలు. ఈ 9 రోజుల్లో ఇళ్ళదగ్గర పెద్దవారు ఇంటిపనులన్నీ అయిపోయాక సాయంత్రాలు ఆడేవారు. చివరి రోజు పెద్ద బతుకమ్మను మాత్రం చిన్నవాళ్ళు, పెద్దవాళ్ళు కలిసి ఆడటం జరుగుతుంది. "తింటే గారెలు తినాలి - వింటే భారతం వినాలి" అనే సామెత మాదిరిగా ఈ గారెల రుచి అమోఘం, పెరుగుతో ఎక్కువగా తింటారు. ఆరోగ్యానికి కూడా ఎంతో మంచివి. పెద్దలమాస నాడు కాకుండా మిగతా రోజుల్లో ఎక్కువగా ఈ గారెలు వండేవారు కారు. ఒకవేళ చేసినా మద్యలో చిల్లులేకుండా చేస్తారు.
మనకు జన్మనిచ్చిన తలిదండ్రులను, మన పూర్వీకులను స్మరించుకోవటం మన ధర్మం - ఈ ఉత్తమ ధర్మాన్ని తరతరాలనుండీ పెత్తరమాస పర్వంగా తెలంగాణ ప్రాంతంవారు ఆచరిస్తూ రావటం ఎంతో విశేషం. గత ప్రభుత్వాలు ఈ ప్రధానమైన తెలంగాణ పండగకు సెలవు ప్రకటించలేదు. తెలంగాణ రాష్ట్రంలోనైనా ఈ పండగను తెలంగాణ ప్రధాన పండగగా గుర్తిస్తూ ప్రభుత్వ సెలవును ప్రకటిస్తే అందరూ పండగను ఘనంగా జరుపుకునే అవకాశం ఉంటుంది. దసరా సెలవులు 15 రోజులుగా ప్రకటించటం సంతోషకరమైన విషయం. మొదట్లో తెలంగాణ ప్రాంతంలో దసరాకే ఎక్కువ సెలవులు ఉండేవి. ఇలా ఎక్కువ రోజులు దసరా సెలవులు ఉండటం వలన బతుకమ్మ పండగను అందరూ జరుపుకునే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది.